بیماری مزمن انسدادی ریه چیست؟
بیماری مزمن انسداد ریه یا COPD در حال حاضر سومین عامل مرگ و میر در جهان است. این بیماری با علائمی مانند تنگی نفس، سرفه، خلط و همچنین حمله تنفسی به صورت مزمن همراه است که به دلیل تغییر در مجاری ریوی (برونشیت) و یا کیسه های هوایی (امفیزم) ایجاد و منجر به انسداد مزمن مجاری ریوی می شود.
در حقیقت، بروز یک یا چند تغییر در ریه می تواند باعث کاهش جریان هوای در مجاری ریوی شود که عبارتند از:
از دست دادن توانایی کشسانی مجاری ریوی و کیسه های هوایی
از بین رفتن دیواره ی بین بسیاری از کیسه های هوایی
ضخیم شدن و متورم شدن دیواره ی مجاری هوایی
تولید بیش از حد موکوس و نهایتاً گرفتگی مجاری هوایی
علائم و نشانه های بیماری انسداد ریوی مزمن (COPD) کدامند؟
علائم بیماری انسداد ریوی مزمن (COPD) معمولا شامل سرفه مداوم، تنگی نفس، تولید خلط حداقل به مدت ۳ ماه در سال برای ۲ سال متوالی، خس خس سینه، احساس فشار روی قفسه سینه و تورم در مچ پا، پا یا کل اندام تحتانی است. سایر علائم بیماری copd عبارت است از:
- وجود خلط و موکوس فراوان در ریهها و نیاز به تخلیه آن در اول صبح
- سرفه مزمن که باعث تولید خلط بیرنگ، سفید، زرد یا سبز میشود
- آبی بودن لبها و ناخنها (سیانوز)
- عفونتهای تنفسی متناوب
- کمبود انرژی و خستگی
- در مراحل پیشرفته، کاهش وزن
همچنین افرادی که دچار بیماری انسداد ریوی مزمن (COPD) هستند، ممکن است دورههایی از تشدید علائم را تجربه کنند که علائمشان نسبت به قبل بدتر میشود و حداقل برای چندین روز باقی میماند.
در مراحل اولیه بیماری مزمن انسداد ریه یا COPD، ممکن است هیچ گونه علائمی وجود نداشته باشد و یا بیمار تنها علائم خفیفی از این بیماری را تجربه کند. از جمله این علائم می توان به موارد زیر اشاره کرد:
سرفه سیگاری
تنگی نفس مخصوصاً بعد از انجام فعالیت فیزیکی
خس خس سینه
تنگی نفس
اما با وخیم تر شدن بیماری علائم دیگری نمایان می شود، مانند:
اختلال در حبس کردن نفس یا صحبت کردن
رنگ آبی یا طوسی لب ها و یا ناخن های دست (نشانه ای از کاهش سطح اکسیژن خون)
اختلال در هوشیاری ذهنی
ضربان قلب بسیار بالا
تورم پاها و مچ پا
کاهش وزن
شدت علائم بیماری مزمن انسداد ریه به میزان آسیبی که به ریه ها وارد شده است، بستگی دارد. از آنجا که سیگار مهمترین عامل این بیماریست، در افرادی که سیگار را ترک نکرده اند میزان آسیب به ریه ها بیشتر از افرادی است که آن را ترک کرده اند.
مهمترین راه پیشگیری از ابتلا به بیماری مزمن انسداد ریه چیست؟
بهترین راهکار برای پیشگیری از ابتلا به بیماری، سیگار نکشیدن و یا ترک آن برای افراد سیگاریست.
راهکار دیگر، خودداری از حضور در محیطی است که در آن دود ناشی از سوختن محصولات تنباکویی مانند سیگار، سیگار برگ و پیپ وجود دارد.
همچنین، تزریق واکسن پنوموکوک و واکسن آنفولانزا به صورت سالانه میتواند احتمال عفونت بخش های انتهایی مجاری تنفسی را به طور چشمگیری کاهش دهد.
درمان بیماری انسداد ریوی مزمن (COPD) چگونه انجام می شود؟
در حال حاضر درمان قطعی برای COPD وجود ندارد اما استراتژیهای درمانی مختلف مانند مدیریت تشدید بیماری، برنامه بازتوانی ریوی، اکسیژنتراپی، پیادهروی و استفاده از دوچرخه ثابت، شدت علائم بیماری را کاهش میدهند و میتوانند کیفیت زندگی فرد را بالا ببرند. تکنیکهای تنفسی مانند تنفس با لبهای غنچه شده در زمان پیادهروی یا تنفس دیافراگماتیک به بهبود تنفس کمک میکنند.
۱. اولین قدم برای درمان بیماری مزمن انسداد ریوی، ترک سیگار و اجتناب از حضور در محیط های آلوده به هرگونه دود است.
۲. همچنین، از آنجا که تنفس های کوتاه در این بیماری، غذا خوردن را برای بیمار دشوار می سازد، راهکارهایی پیشنهاد می شود. این راهکارها عبارتند از:
داشتن یک برنامه غذایی خاص با حجم کم ولی دفعات بیشتر جهت جلوگیری از پر شدن بیش از حد معده و فشار آن به دیافراگم
عدم داشتن فعالیت بدنی قبل از هر وعده غذایی
مصرف ویتامین ها و مکمل های غذایی
۳. علاوه بر موارد ذکر شده، رعایت موارد دیگری نیز به بهبود سلامت افرادی که مبتلا به مشکلات تنفسی مزمن هستند، کمک می کند، از جمله:
آموزش ورزش های مناسب
گرفتن مشاوره تغذیه ای
یاد گرفتن روش های ذخیره انرژی
روشهای تنفس موثر و تکنیک های ریلکس کردن مناسب در هنگام تنگی نفس
۴. بیشتر داروهایی که افراد مبتلا به این بیماری استفاده می کنند، به صورت استنشاقی است و از طریق دستگاهی به عنوان اینهالر به ریه منتقل می شود و عبارتند از:
برونکودیلاتورها: این دسته از داروها ماهیچه های اطراف مجاری ریوی را ریلکس می کند و باعث می شود تا مجاری ریوی باز شوند و در نتیجه بیمار راحت تر نفس بکشد.
با توجه به شدت بیماری ممکن است از نوع کوتاه اثر (مانند سالبوتامول، تربیوتالین، ایپراتروپیوم) و طولانی اثر (مانند تیوتروپیوم، سالمترول، فورمترول) استفاده شود.
استروئیدها: استنشاق این دسته از داروها مانند فلوتیکازون و بودزوناید به کاهش التهاب مجاری ریوی کمک می کند.
داروهای ترکیبی استنشاقی: این دسته از داروها می تواند ترکیبی از برونکودیلاتورهای کوتاه اثر (مانند سالبوتامول+ ایپراتروپیوم)، ترکیبی از برونکودیلاتورهای طولانی اثر و یا ترکیبی از یک برونکودیلاتور و یک داروی استروئیدی (مانند فورمترول+بودزوناید) باشد.
متیل گزانتین ها: این دسته از داروها مانند تئوفیلین، عضلات قفسه سینه و ریه را شل می کند و منجر به تسهیل تنفس می شود.
مهارکننده های فسفودی استراز۴: روفلومیلاست، دارویی از این دسته است که التهاب مجاری هوایی را کاهش می دهد و معمولاً در شرایط حاد بیماری قابل مصرف است.
موکولیتیک ها: این دسته از داروها مانند ان استیل سیستئین خلط را نرم می کند تا راحت تر خارج شود.
آنتی بیوتیک ها: به بهبود عفونت دستگاه تنفسی در صورت لزوم کمک می کند.
۵. اکسیژن تراپی: این روش در بیمارانی که به بیماری مزمن انسداد ریه حاد مبتلا هستند و سطح اکسیژن خونشان پایین است کمک می کند تا بهتر نفس بکشند.
۶. جراحی: زمانی که روش های درمانی دیگر موثر نیست و چاره ای جز انجام عمل جراحی وجود نداشته باشد، جراحی موثر است. عمل جراحی می تواند به دو شکل باشد.
جراحی کاهش حجم ریه: در این نوع جراحی بخش ناسالم ریه برداشته می شود تا ریه سالم بهتر بتواند عمل کند. این جراحی درمان بیماری نیست.
پیوند ریه: در این نوع جراحی یک یا هر دو ریه بیمار با ریه سالم اهدا کننده جایگزین می شود. پیوند ریه آخرین راه حل برای درمان بیماری توصیه می شود.
رژیم غذایی مناسب برای افراد مبتلا به COPD
با وجود اینکه بیماران مبتلا به بیماری انسدادی مزمن ریه نیاز به رژیم خاصی ندارند، اما پیروی از یک برنامه غذایی مناسب و سالم برای حفظ سلامت کلی بدن ضروری است. هر چه قدرت جسمانی بیماران بیشتر باشد، توانایی آنها در پیشگیری از بروز عوارض مرتبط با این بیماری یا ابتلا به سایر بیماریها افزایش مییابد.
برای این منظور، مواد مغذی زیر را در برنامه غذایی بیماران مبتلا به انسداد ریه بگنجانید:
- سبزیجات
- میوهها
- غلات
- مواد پروتئینی
- لبنیات
مصرف مایعات فراوان برای بیماران COPD مفید است. نوشیدن ۶ تا هشت لیوان مایعات فاقد کافئین در روز باعث کاهش ترشح خلط غلیظ میشود و عبور هوا را در مجاری تنفسی تسهیل میکند. همچنین بیماران در مصرف نمک باید احتیاط کنند؛ زیرا نمک باعث احتباس آب در بدن میشود و این وضعیت میتواند نفس کشیدن را دشوارتر کند.
روشهای پیشگیری از بیماری انسداد ریه
در درجه اول، مهمترین روش پیشگیری از بیماری COPD ترک سیگار و قرار نگرفتن در برابر آلایندههای محیطی است. دیگر اقدامات پیشگیرانه شامل سبک زندگی سالم، فعالیت بدنی منظم و تغذیه اصولی میشوند.
حفظ وزن مناسب در بیماران مبتلا به COPD از اهمیت بالایی برخوردار است. این افراد برای تنفس به انرژی بالایی نیاز دارند و در نتیجه معمولا باید کالری بیشتری دریافت کنند. اما در صورت ابتلا به چاقی مفرط، دریافت انرژی در این افراد باید محدود شود؛ زیرا افزایش بیشتر وزن میتواند فشار بیشتری را بر دستگاه قلبی عروقی و تنفسی آنها وارد کند.
در صورتی که بیماران درگیر انسداد ریه به لاغری مفرط یا ضعف مبتلا باشند، ممکن است نتوانند نیازهای اولیه بدن خود را تامین کنند. از آن جایی که ابتلا به COPD باعث تضعیف سیستم ایمنی و کاهش توانایی بدن در مبارزه با عوامل عفونی میشود، بهتر است در مورد شیوه صحیح دریافت مواد مغذی با متخصص تغذیه مشورت کنید.
برای جلوگیری از دشواری تنفس در بیماران مستعد COPD باید از سنگینی معده بپرهیزید. پر بودن معده باعث میشود که ریه فضای کافی برای افزایش حجم خود نداشته باشد و در نتیجه فرد دچار تنگی نفس شود. برای جلوگیری از این عارضه به نکات زیر توجه کنید:
- مجاری تنفسی یک ساعت پیش از صرف وعده غذایی از خلط خالی شوند.
- لقمههای غذا کوچک باشند تا فرد بتواند پیش از بلع آنها را به خوبی بجود.
- به جای سه وعده غذایی در روز، بهتر است پنج وعده غذایی کوچکتر مصرف شود.
- مصرف مایعات ترجیحا به بعد از صرف وعده غذایی موکول شود تا در حین صرف غذا، افراد کمتر احساس سیری کنند.
نتیجه گیری و راهنمای مراجعه به دکتر
بیماری COPD یا بیماری انسداد مزمن ریوی یکی از بیماریهای ریه است که علائم تنفسی شدیدی مانند خس خس سینه، تنگی نفس و سرفه مزمن را در بیماران ایجاد میکند. قدم اول برای درمان این بیماری، تشخیص بهموقع آن است.
بیماری COPD یا انسداد مزمن ریوی از بیماریهای جدی ریه بهشمار میآید که موجب محدودیت تدریجی و غیر قابل برگشت جریان هوا در ریهها میشود. این بیماری اغلب ناشی از استعمال سیگار و مواجهه طولانیمدت با آلایندههای شیمیایی است که تاثیرات جدی بر کیفیت زندگی بیمار میگذارد. از علائم شایع بیماری انسداد ریه باید به نفس تنگی، سرفه مداوم و خلط سینه اشاره کرد که در صورت پیشرفت بیماری، فعالیت روزمره فرد را مختل میکنند.
با وجود اینکه COPD یک بیماری غیر قابل برگشت است، اما میتوان آن را با تشخیص زودهنگام، ترک سیگار و استفاده از داروهای مناسب زیر نظر پزشک متخصص مدیریت کرد. ما در این مقاله از سایت آموزش به بیمار ، بیمارستان امام خمینی (ره) شما را با علائم، علت و روشهای درمان بیماری انسداد مزمن ریوی آشنا کردیم.
گرد آوری کننده : علی اکبر اکبرپور کارشناس ارشد پرستاری
سوپروایزر آموزش سلامت همگانی
