مار گزیدگی
در کشور ایران بخاطر اقلیم گرم در بیشتر روزهای سال امکان مارگزیدگی و عقرب گزیدگی وجود دارد. شاید برای شما این سوال پیش آمده باشد که اگر دچار نیش گزیدگی از جانب هر کدام از این حیوانات شوید چه باید بکنید؟ در این مقاله یاد میگیریم که برای درمان مارگزیدگی چه کنیم.
مارگزیدگی توسط مارهای سمی بسیار نادر است، با این حال، در صورت بروز چنین مواردی، فرد مصدوم نیاز به فوریتهای پزشکی دارد. حتی نیش یک مار غیر سمی هم میتواند خطرناک باشد و منجر به یک واکنش آلرژیک یا عفونت شود.
مارگزیدگی میتواند علائم مختلفی از جمله درد موضعی و تورم، تشنج، حالت تهوع و حتی فلجشدگی را در پی داشته باشد. اقدامات و مراقبتهای فوری که در مواجهه با مارگزیدگی می توانید انجام دهید شامل تمیز کردن محل گزش و زخم، حفظ آرامش و بیحرکت نگه داشتن ناحیه گزش است. با این حال، ضروری است که فرد مصدوم بلافاصله به نزدیکترین مرکز فوریتهای پزشکی رسانده شود. در صورت مراجعه به موقع به فوریتهای پزشکی، وضعیت درمان و بهبودی خوب است.
چگونگی تشخیص مارهای سمی
چنانچه شما یا همراه شما دچار مارگزیدگی شود، بلادرنگ متوجه آن خواهید شد، هر چند که مارگزیدگی سریع اتفاق بیافتد و خود مار هم دیده نشود.
برای تشخیص مارگزیدگی، به علائم عمومی زیر توجه کنید:
- دو سوراخ یا زخم
- ورم و قرمزی در محل گزش و زخم
- درد در ناحیه گزش
- مشکل تنفسی
- استفراغ و حالت تهوع
- تاری دید
- تعریق و ترشح بزاق
- بیحسی در صورت و اندامها
برخی مارهای سمی نیز موجب بروز علائم مختص به خود میشوند که در ادامه هر کدام را به صورت مجزا توضیح خواهیم داد.
مار زنگی
مارهای زنگی به راحتی قابل شناسایی هستند. مارهای زنگی در انتهای دُم خود حلقههایی دارند که در صورت احساس خطر شروع به تکان خوردن میکند. صدایی که از طریق این ارتعاش به وجود میآید، شبیه به زنگ یا زنگوله است و میتواند برای شما هشداری برای عقبنشینی و دور شدن از محل باشد.
عمده موارد مارگزیدگی مربوط به مارهای زنگی است. مارهای زنگی تقریبا در هر نوع زیستگاهی با هر نوع آبوهوایی میتوانند زندگی کنند. مارهای زنگی فضاهای باز را دوست دارند و روی تخته سنگها و صخرهها دراز کشیده و به استراحت میپردازند.
علائم زیر پس از مارگزیدگی توسط مار زنگی بروز پیدا میکنند:
- درد شدید
- افتادگی پلکها
- افت فشار خون
- عطش
- خستگی یا ضعف عضلانی
مارهای آبی زهر دار
مار آبی زهردار به دلیل وجود زائدهای سفید و پنبه مانند در دهانش، به مار دهان پنبهای نیز شناخته میشود. مار آبی زهردار نوعی افعی گودال است که طول متوسط بدنش بین ۱۲۷ تا ۱۴۰ سانتیمتر است.
مارهای آبی زهر دار بالغ دارای پوست برنزهی تیره و مشکی با خطوط قهوهای تیره یا مشکی هستند. مارهای جوان هم خطوط قهوهای یا نارنجی با دُمی به رنگ زرد دارند. مارهای آبی زهر دار معمولا در مکانهای گرم و خشک و در کنار آبها یافت میشوند. این نوع مارها به راحتی از چیزی نمیترسند و در صورت احساس خطر، بلافاصله از خود دفاع میکنند.
علائم گزش مارهای آبی زهر دار به علائم گزش مار سَر مسی شبیه است. اما علائم و نشانههای مارگزیدگی بر اثر گزش مارهای آبی عبارتند از:
- بروز درد و علائم فوری
- تغییر رنگ پوست
- شوک
- افت فشار خون
- ضعف
مارهای سَر مسی
مارهای سر مسی دارای رنگهای قرمز یا طلایی هستند و خطوطی به شکل ساعتشنی روی بدن خود دارند. طول بدن مارهای سر مسی بین ۴۶ تا ۹۲ سانتیمتر است. مارهای سر مسی در نواحی جنگلی، مردابها، صخرهها و رودخانهها یافت میشوند. این تیره از مارها رفتار تهاجمی ندارند و بیشتر موارد گزش به وسیله مارهای سر مسی به دلیل پا گذاشتن تصادفی به محل استراحت یا نزدیکی بیش از حد به آنهاست.
علائم گزیدگی به وسیله مار سر مسی شباهتهایی به مارهای آبی زهر دار دارد. علايم گزیدگی به وسیله مار سر مسی عبارتند از:
- بروز درد و علائم و نشانههای فوری
- تغییر رنگ پوست
- شوک
- افت فشار خون
- ضعف
مارهای مرجانی
مارهای مرجانی حلقهایی به رنگهای مشکی، زرد و قرمز دارند و اغلب با شَهمارهای غیر سمی اشتباه گرفته میشوند. برای تشخیص مارهای مرجانی باید به پیوستگی حلقههای قرمز و زرد توجه کنید. مارهای مرجانی اغلب در نواحی جنگلی، باتلاقها و نواحی با خاک شنی زندگی میکنند. مارهای مرجانی معمولا در زیرزمینها یا زیر تَل برگ و خسوخاشاک زندگی میکنند.
علائم مخصوص گزیدگی به وسیله مارهای مرجانی عبارتند از:
- دردی که فوری پس از گزش حس نمیشود
- علائم و نشانههایی یک چند ساعت پس از گزیدگی بروز پیدا میکنند
- تشنج
- افتادگی پلکها
- تغییر رنگ پوست
- دل درد
- مشکل در بلع
- سردرد
- شوک
- فلجشدگی
اقدامات اولیه بعد از مارگزیدگی ؛ اگر مار نیشمان زد چه کنیم؟
در صورت مارگزیدگی، فورا باید به فوریتهای پزشکی مراجعه کنید. با این حال، توصیههای مهمی برای زمان مواجهه با مارگزیدگی وجود دارد که باید به دقت رعایت کنید.
- ابتدا بلافاصله با مرکز فوریتهای پزشکی تماس بگیرید.
- ساعت و زمان دقیق مارگزیدگی را به خاطر بسپارید.
- خونسردی خود را حفظ کرده و سعی کنید تا جای ممکن بیحرکت باقی بمانید، زیرا حرکت موجب تسریع در پخش زهر در بدن میشود.
- لباسهای تنگ یا زیورآلات را در بیاورید، زیرا احتمال تورم در ناحیه گزش وجود دارد.
- اجازه ندهید فرد مصدوم راه برود. مصدوم را با خودرو به محل درمان برسانید.
- پس از مارگزیدگی، وقت خود را با کُشتن یا شکار مار تلف نکنید. اما در صورت امکان از مار عکس بگیرید.
باورهای نادرست در مورد کمکهای اولیه در هنگام مارگزیدگی
در گذشته توصیهها و نکاتی بودند که پس از مارگزیدگی به کار میرفتند. اما این موارد امروزه کاملا منسوخ شدهاند. این موارد در اغلب موارد نه تنها مفید نیستند، بلکه حتی مضر نیز هستند. برخی از کارها که نباید انجام شوند عبارتند از:
- از رگبند یا شریانبند استفاده نکنید.
- به هیچوجه محل گزش را با چاقو نبرید.
- از کمپرس سرد روی محل گزش استفاده نکنید.
- هیچ دارویی را به فرد مصدوم ندهید، مگر با صلاحدید پزشک
- محل گزش را بالاتر از قلب فرد مصدوم نگه ندارید.
- سعی نکنید که زهر را با دهان بمکید.
- از دستگاه یا سایر مکش استفاده نکنید. در گذشته از این وسایل استفاده میشد، اما اکنون، استفاده از این دستگاهها به دلیل زیانآور بودن اصلا توصیه نمیشوند.
درمان مارگزیدگی
مهمترین کاری که باید پس از مارگزیدگی انجام دهید، مراجعه فوری به فوریتهای پزشکی است. پزشک با بررسی و معاینه فرد مصدوم، میتواند از روشهای مختلف برای درمان استفاده کند.
در برخی موارد، مارگزیدگی خطر جانی برای فرد ندارد. میزان خطر مارگزیدگی به محل گزش، سن و وضعیت سلامتی فرد بستگی دارد. در صورتی که مارگزیدگی جدی نباشد، پزشک پس از تمیز کردن محل گزش، واکسن کزاز را به فرد مصدوم تزریق میکند. اما چنانچه، وضعیت خطرناک باشد، پزشک ممکن است که از پادزهر استفاده کند.
پادزهر از زهر مار گرفته شده و پس از مارگزیدگی به فرد مصدوم تزریق میشود. پادزهر هر چه زودتر به بیمار تزریق شود، اثرگذاری بهتری دارد.
وضعیت درمان شخص پس از مارگزیدگی بسیار متغیر است. در موارد مارگزیدگی به وسیله مارهای غیر سمی، در صورتی که محل گزش و زخم تمیز و درمان سریع انجام گیرد، وضعیت درمان درمان فرد، بسیار خوب خواهد بود.
در موارد مارگزیدگی به وسیله مارهای سمی نیز در صورتی که فرد فورا پس از گزش به فوریتهای پزشکی رسانده شود، وضعیت درمان خوب است. با این حال، افراد بالغ با وضعیت سلامتی خوب با مارگزیدگیهای کمعمق، نسبت به کودکان و افرادی که دستگاه ایمنی ضعیفی دارند، وضعیت درمانی بهتری دارند.
راهکارهای پیشگیری از مارگزیدگی
در بسیاری از موارد، میتوان با رعایت برخی اصول از مارگزیدگی جلوگیری کرد. بهتر است از نزدیکی یا دست زدن به مارها خودداری کنید. از نزدیک شدن به مکانهایی که مارها دوست دارند، مانند زیر برگها و تکه چوبها و زیر تختهسنگها جدا خودداری کنید.
در صورت مواجهه با مار، سعی کنید عقبنشینی کنید و به مار اجازه دور شدن از محل را بدهید. دقت داشته باشید که مارها ذاتا از برخورد خودداری میکنند. بنابراین، اگر مار را نترسانید، آسیبی به شما نمیرساند. هنگام کار در فضاهای باز یا مکانهایی که مار در آن یافت میشود، از شلوار بلند، چکمه و دستکش چرمی استفاده کنید. در کار کردن در فضاهای باز در طول شب یا هوای گرم که بیشترین زمان فعالیت مارهاست، خودداری کنید.
گرد آورنده: مریم آبنما کارشناس پرستاری
