اسهال در کودکان
اسهال کودک و اسهال نوزاد یکی از بزرگترین و رایجترین مشکلاتی است که پدرها و مادرها همواره با آن دستبهگریبان هستند. اسهال و استفراغ کودکان میتواند در اثر عوامل مختلف رخداده و راههای درمانی مختلفی نیز برای آن وجود دارد.
بیماری اسهال کودکان
اسهال در اصطلاح به حالتی گفته میشود که مدفوع کودک بیشازحد آبکی بوده و کودک بهواسطه همین آبکی بودن و تعدد مدفوع، آب بدن خود را از دست میدهد. اسهال یکی از راههای دفاعی بدن برای رهایی از شر عوامل بیماریزا مانند میکروبها، قارچها و ویروسها است.
اسهال انواع مختلفی دارد و ممکن است چند روز تا حتی چند هفته هم ادامه پیدا کند. بهدلیل کم شدن آب بدن، کودکی که دچار اسهال است ممکن است با عوارضی مانند بیحالی، خستگی و خوابآلودگی مفرط، تب، استفراغ و حالت تهوع روبرو باشد. برخی از عوارض اسهال مانند تب بسیار خطرناک بوده و نیاز به درمان اسهال کودک و توجه فوری دارد.
اسهال و استفراغ در کودکان ۵ ساله و زیر ۵ سال یکی از شایعترین مشکلات دورههای مختلف کودکی است. اگر اسهال در نوزادان و کودکان در سنین پایین موردتوجه کافی قرار نگیرد، ممکن است در سنین بالاتر منجر به بروز بیماریهایی نظیر سوءتغذیه شود. اسهال بچه معمولاً یک تا دو روز طول میکشد و معمولاً خودبهخود بهبود پیدا میکند؛ اما اگر اسهال بیش از دو روز طول بکشد، احتمالاً مشکل جدیتری وجود داشته و نیاز به مراجعه به دکتر اسهال دارد.
کمآبی بدن کودک در اثر اسهال
کمآبی یکی از نگرانکنندهترین عوارض اسهال در کودکان است. کمآبی شدید نوزاد را مستعد بروز تشنج، آسیب به مغز و یا حتی مرگ میکند. در صورت اسهال کودک ششماهه و کمتر، از شیر مادر و محلولهای موسوم به ORS برای تغذیه و رفع کمآبی بدن نوزاد استفاده کنید. آب معمولی نمیتواند همه نیازهای بدن به مواد معدنی مانند سدیم، پتاسیم و سایر مواد مغذی کافی را به بدن کودک دلبند شما برساند.
در اسهال کودکان دو ساله و بالاتر، علاوه بر محلول ORS، بستنی یخی و موارد دیگری که دکتر اسهال کودکان تجویز میکند میتواند در رساندن آب و املاح به بدن کودک کمک حال شما باشد. علائم کمآبی بدن بهصورت زیر است:
- سرگیجه و احساس سبکی در سر
- دهان خشک و چسبنده
- ادرار زرد تیره یا ادرار بسیار کم و عدم ادرار
- اشک کم یا عدم وجود اشک به هنگام گریهکردن
- پوست سرد و خشک
- کمبود انرژی
علائم بیماری اسهال در کودکان
علائم اسهال نوزادان بسته به سن، مدتزمانی که بیماری طول میکشد و شدت بیماری ممکن است متفاوت باشد. با این حال علائم رایج و شناختهشده اسهال در اطفال به شرح زیر است:
- درد شکم
- نفخ
- حالت تهوع
- فوریت در اجابت مزاج
- تب
- اسهال خونی
- از دست رفتن مایعات بدن (دهیدراتهشدن)
- بیاختیاری مدفوع
علل ابتلا به اسهال کودکان
فاکتورهای زیادی میتواند در شکلگیری اسهال شدید در کودکان دخیل باشد. برخی از این عوامل رایج از قرار زیر هستند:
- عفونتهای باکتریایی
- عفونتهای ویروسی (عفونتها: عفونتهای حاصل از ویروسهایی مانند روتاویروس، باکتریهایی مانند سالمونلا و انگلهایی مانند ژیاردیا. ویروسها اصلیترین دلیل اسهال کودکان بهشمار میروند)
- مشکل در هضم برخی مواد غذایی (عدم تحمل غذا)
- واکنش سیستم ایمنی بدن به بعضی غذاها (آلرژی غذایی)
- پارازیتها و انگلهایی که از طریق غذا و آب وارد بدن میشوند
- واکنشهای دارویی (داروهایی مانند مسهلها و آنتیبیوتیکها در کودکان نیز مانند بزرگسالان ایجاد آلرژی و اسهال میکنند)
- مشکلات مربوط به فعالیت معده و روده هستند، مانند سندرم روده تحریکپذیر
- بیماریهای التهابی روده
- مسمومیت غذایی
- بیماریهایی مانند کرون، کولیت اولسراتیو و سلیاک
- عمل جراحی معده و کیسه صفرا
انواع اسهال در کودکان
انواع اسهال با توجه به مدتزمانی که طول میکشد تا علائم بهبود حاصل شوند، به ۲ نوع کلی زیر تقسیم میشود:
- اسهال کوتاهمدت (حاد): اسهال کوتاهمدت یا حاد به اسهالی گفته میشود ظرف مدت کمتر از ۳ روز بهبود پیدا کند. این نوع از اسهال در کودکان در اثر عواملی مانند ابتلا به بیماریهای ویروسی و باکتریایی به وجود میآید.
- اسهال بلندمدت (مزمن): اسهال بلندمدت یا مزمن به اسهالی گفته میشود بیشتر از ۳ روز بهطول بینجامد. اگر کودک بیماری نظیر سندرم روده تحریکپذیر داشته باشد، بیماری ممکن است حتی تا چند هفته به درازا بکشد. اسهال مزمن میتواند به علت مشکلات جدیتر روده مثل بیماریهای التهابی روده مانند کولیت اولسراتیو و بیماری کرون یا بیماری سلیاک نیز اتفاق بیفتد.
روشهای پیشگیری از بیماری اسهال کودکان
با توجه به ضعیف و آسیبپذیر بودن سیستم ایمنی بدن نوزادان و کودکان و همچنین تعدد و تنوع بیماریهای ویروسی و میکروبی موجود در محیط زندگی ما، تقریباً غیرممکن است که کودک ما دچار بیماری اسهال نشود؛ اما در این بین هستند راههایی که بتوان با بهره جستن از آنها شرایطی ایجاد کرد که کودک کمتر در معرض ابتلا به بیماری اسهال باشد. برخی از این روشها در ادامه برای شما لیست شدهاند:
شستن دست و صورت
مطمئن شوید که کودک شما قبل از خوردن وعده غذایی و پس از رفتن به سرویس بهداشتی، دست و صورت خود را بهخوبی شستشو دهد. شستن دست احتمال بروز اسهال ناشی از بیماریهای عفونی واگیردار و محیطی را بهشدت کاهش میدهد.
ناخن کودکان را مرتب کوتاه کنید
کودکان و نوزادان عادت دارند که با انگشتان و ناخنهای دست و پای خود بازی کرده و آنها در دهان خود قرار دهند. ناخنها محلی امن برای تجمع عوامل بیماریزا هستند.
سرویس بهداشتی و آشپزخانه خود را روزانه چند مرتبه ضدعفونی کنید
پیشخوانها و وسایل آشپزخانه به همراه سطوح حمام و دستشوئی بهدلیل رطوبت دائمی، مستعد تجمع عوامل بیماریزا هستند.
شیشه شیر کودک، میوهها، سبزیجات و تمام خوراکیها را قبل از خوردن کاملاً ضدعفونی کنید
شیشه شیر و تمام ظروف و خوراکیهای مربوط به نوزاد را همواره ضدعفونی کنید. همچنین اگر حیوان خانگی دارید، ظروف غذاخوری و محل زندگی و سرویس بهداشتی حیوان خانگی خود را کاملاً از محیط کودک و نوزاد جدا کنید.
راه های درمان اسهال کودکان
درمان سریع اسهال کودکان بدون شک در اولویت است. برای درمان اسهال ابتدا باید علت آن بهدرستی تشخصی داده شود. برای تشخیص بیماری با توجه به علائم کودک از انواع معاینههای بالینی، آزمایشهای خون، مدفوع و ادرار استفاده میشود.
تغییر رژیم غذایی کودک با هدف رساندن منابع آبی و نوشاندن هرچه بیشتر مایعات به کودک: مصرف مایعات گازدار مانند آبمیوه و نوشابه و آب لولهکشی تصفیهنشده یا آب نجوشیده در زمان اسهال باعث بدتر شدن شرایط خواهد شد. در صورت نیاز و شدت بیشازحد کمآبی در بدن کودک، تزریق مایعات بهصورت وریدی در دستور کار قرار خواهد گرفت. استفاده از محلول الکترولیت شامل آب، قند و نمک بسیار مؤثر خواهد بود.
مصرف پروبیوتیک برای درمان اسهال کودکان: در پروبیوتیکها باکتریهای سالمی موسوم به لاکتوباسیل زندگی میکنند که به بهبود سریع دستگاه گوارش کودک کمک میکنند. مهمترین منبع غذایی حاوی پروبیوتیک در دسترس برای کودکان، ماست است. همچنین انواع مکملهای پروبیوتیک در قالب کپسول، قرص و گرانول در دسترس هستند.
رژیم غذایی مناسب: در پاسخ به این سؤال که برای اسهال کودکان چه غذایی خوب است، باید به سن نوزاد رجوع کرد. مناسب ترین تغذیه برای نوزادان در زمان اسهال، شیر مادر خواهد بود. در مورد کودکان بزرگتر، رژیم غذایی شامل موز، لبنیات، ORCها و غذاهای حاوی نشاسته بسیار مؤثر هستند.
دارو برای اسهال کودکان: در داروخانهها انواع قرص اسهال کودکان، شربت اسهال کودکان، پودر ضد اسهال کودکان، شربت اسهال کودکان بالای دو سال، انواع قطره و آنتیبیوتیکها برای درمان اسهال کودکان موجود است که با تجویز دکتر گوارش اطفال قابل خریداری هستند.
در چه صورت باید به دکتر گوارش مراجعه شود؟
در صورت رؤیت هریک از موارد مشکوک زیر حتماً و سریعاً به دکتر گوارش و کبد بالغین مراجعه کنید:
- کودک بسیار بیمار، بیحال و کوفته به نظر برسد
- شکم درد
- استفراغ مکرر
- عدم تمایل به خوردن مایعات
- دهان خشک و چسبنده
- کاهش وزن
- کاهش دفعات ادرار
- گریه بدون اشک
- بیماری بیش از ۳ روز بهطول انجامیده باشد
- اسهال کودک ۸ ماهه و کمتر
- استفراغ سبز یا زرد خونی
- استفراغ بیش از ۲ بار در شبانه روز
- اسهال همراه با تب در کودکان. داشتن تب دائمی بالای ۳۸ درجه سانتیگراد به همراه سن زیر ۶ ماه (دمای بدن کودک باید توسط دماسنج مقعدی تعیین شده باشد)
- صورت و چهره کودک کمآب به نظر میرسد
- مدفوعش خونی است
- سن کودک زیر یک ماه بوده و سه بار یا بیشتر در طول ۱ روز اسهال داشته باشد
- کودک در هشت ساعت بیش از ۴ بار مدفوع اسهالی داشته و بهاندازه کافی مایعات نمینوشد
- سیستم ایمنی ضعیفی داشته باشد
- بثورات پوستی داشته باشد
- بیش از دو ساعت معده درد داشته باشد
- اسهال بدبو در کودکان
- اسهال همراه با خون
- اگر نوزاد است ظرف ۶ ساعت و اگر کودک است ظرف ۱۲ ساعت ادرار نداشته باشد
سخن پایانی
مهمترین و خطرناکترین جنبه اسهال در کودک که باید مورد توجه ویژه پدر و مادر باشد، از دست رفتن آب بدن کودک است. هر چه سن کودک کمتر باشد، خطر کمآبی بدن بیشتر سلامت و حتی جان وی را تهدید خواهد کرد. با مشورت به موقع با دکتر آنلاین گوارش و رعایت نکات فوق مانع از آسیبهای جدی بیماری اسهال به کودک خود شوید.
گرد آورنده: مریم آب نما کارشناس پرستاری
