بیماری انسداد ریوی مزمن (COPD) چیست و چگونه تشخیص داده میشود؟
بیماری انسداد ریوی مزمن (COPD) یکی از بیماری های مزمن ریه است که مسیر جریان هوای ریهها را مسدود میکند و علائم آن شامل مشکلات تنفسی، سرفه، تولید موکوس (خلط) و خس خس سینه هستند. این بیماری با مواجهه طولانیمدت با گازهای تحریککننده یا ذرات معلق موجود در هوا که معمولا ناشی از دود سیگار هستند، ایجاد میشود. افراد مبتلا به بیماری انسداد ریوی مزمن (COPD) در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به بیماریهایی مانند بیماری قلبی و سرطان ریه قرار دارند.
علائم و نشانه های بیماری انسداد ریوی مزمن (COPD) کدامند؟
علائم بیماری انسداد ریوی مزمن (COPD) معمولا شامل سرفه مداوم، تنگی نفس، تولید خلط حداقل به مدت ۳ ماه در سال برای ۲ سال متوالی، خس خس سینه، احساس فشار روی قفسه سینه و تورم در مچ پا، پا یا کل اندام تحتانی است. سایر علائم بیماری copd عبارت است از:
- وجود خلط و موکوس فراوان در ریهها و نیاز به تخلیه آن در اول صبح
- سرفه مزمن که باعث تولید خلط بیرنگ، سفید، زرد یا سبز میشود
- آبی بودن لبها و ناخنها (سیانوز)
- عفونتهای تنفسی متناوب
- کمبود انرژی و خستگی
- در مراحل پیشرفته، کاهش وزن
همچنین افرادی که دچار بیماری انسداد ریوی مزمن (COPD) هستند، ممکن است دورههایی از تشدید علائم را تجربه کنند که علائمشان نسبت به قبل بدتر میشود و حداقل برای چندین روز باقی میماند.
علائم COPD اغلب تا زمانی که آسیب قابل توجهی به ریه وارد نشده است ظاهر نمیشوند و معمولاً با گذشت زمان بدتر میشوند، به خصوص اگر قرار گرفتن در معرض دود سیگار ادامه یابد.
علائم و نشانههای COPD ممکن است شامل موارد زیر باشد:
-
تنگی نفس به خصوص در حین فعالیت های بدنی
-
خسخس سینه
-
تنگی قفسه سینه
-
سرفه مزمن که ممکن است مخاط (خلط) ایجاد کند که ممکن است شفاف، سفید، زرد یا سبز باشد
-
عفونتهای تنفسی مکرر
-
خستگی و کمبود انرژی
-
کاهش ناخواسته وزن (در مراحل بالاتر)
-
تورم در مچ پا، پا یا ساق پا
افراد مبتلا به COPD همچنین احتمالاً دورههایی به نام تشدید بیماری را تجربه میکنند که در طی آن علائم آنها بدتر از تغییرات معمول روزانه میشود و حداقل برای چندین روز ادامه مییابد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد
اگر علائم شما با درمان بهبود نیافت یا بدتر شد، یا اگر متوجه علائم عفونت مانند تب یا تغییر خلط شدید، با پزشک خود مشورت کنید. اگر نمیتوانید نفس خود را حبس کنید، اگر لبها یا بستر ناخنهایتان (سیانوز) آبی شد یا ضربان قلب سریع داشتید، یا اگر احساس گنگی و مشکل در تمرکز دارید، فوراً به دنبال مراقبتهای پزشکی باشید.
درمان بیماری انسداد ریوی مزمن (COPD) چگونه انجام می شود؟
در حال حاضر درمان قطعی برای COPD وجود ندارد اما استراتژیهای درمانی مختلف مانند مدیریت تشدید بیماری، برنامه بازتوانی ریوی، اکسیژنتراپی، پیادهروی و استفاده از دوچرخه ثابت، شدت علائم بیماری را کاهش میدهند و میتوانند کیفیت زندگی فرد را بالا ببرند. تکنیکهای تنفسی مانند تنفس با لبهای غنچه شده در زمان پیادهروی یا تنفس دیافراگماتیک به بهبود تنفس کمک میکنند.
دود سیگار و سایر عوامل تحریککننده
در اکثریت قریب به اتفاق افراد مبتلا به COPD، آسیب ریوی که منجر به COPD میشود، ناشی از کشیدن طولانی مدت سیگار است. اما احتمالاً عوامل دیگری نیز در ایجاد COPD نقش دارند، مانند زمینه مساعد ژنتیکی به این بیماری، زیرا همه افراد سیگاری به COPD مبتلا نمیشوند.
سایر محرکها میتوانند باعث COPD شوند، از جمله دود سیگار، قرار گرفتن در معرض دود سیگار دیگران، دود پیپ، آلودگی هوا و قرار گرفتن در معرض گرد و غبار، دود یا بخار در محل کار.
عوامل خطر COPD عبارتند از:
- قرار گرفتن در معرض دود توتون و تنباکو. مهمترین عامل خطر برای ابتلا به COPD، کشیدن سیگار و قلیان در طولانی مدت است. هر چه سالهای بیشتری سیگار بکشید و بستههای بیشتری سیگار بکشید، خطر ابتلا بیشتر میشود. استفاده از پیپ، سیگار برگ و ماریجوانا نیز ممکن است فرد را در معرض خطر قرار دهد و همچنین افرادی که در معرض مقادیر زیادی دود سیگار هستند.
- افراد مبتلا به آسم. آسم، یک بیماری التهابی مزمن راه هوایی، ممکن است یک عامل خطر برای ابتلا به COPD باشد. ترکیبی از آسم و سیگار کشیدن خطر ابتلا به COPD را حتی بیشتر افزایش میدهد.
- مواجهه شغلی با گرد و غبار و مواد شیمیایی. قرار گرفتن طولانی مدت در معرض بخارات شیمیایی، بخارات و گرد و غبار در محل کار میتواند ریههای شما را تحریک و ملتهب کند.
قرار گرفتن در معرض دود ناشی از سوختن سوخت. در کشورهای در حال توسعه، افرادی که در معرض دود ناشی از سوخت مورد استفاده برای پختوپز و گرمایش در خانههایی با تهویه ضعیف قرار دارند، بیشتر در معرض خطر ابتلا به COPD هستند.
- ژنتیک. اختلال ژنتیکی غیر معمول کمبود آلفا-1-آنتیتریپسین علت برخی از موارد COPD است. سایر عوامل ژنتیکی به احتمال زیاد برخی از افراد سیگاری را مستعد ابتلا به این بیماری میکند.
عوارض
COPD میتواند عوارض زیادی ایجاد کند، از جمله:
- عفونتهای تنفسی. افراد مبتلا به COPD بیشتر در معرض سرماخوردگی، آنفولانزا و ذاتالریه یا پنومونی هستند. هر گونه عفونت تنفسی میتواند تنفس را بسیار دشوارتر کند و باعث آسیب بیشتر به بافت ریه شود.
- مشکلات قلبی. به دلایلی که به طور کامل شناخته نشده است، COPD میتواند خطر ابتلا به بیماری های قلبی، از جمله حمله قلبی را افزایش دهد
- سرطان ریه. افراد مبتلا به COPD در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به سرطان ریه هستند.
- فشار خون بالا در شریانهای ریوی. COPD ممکن است باعث فشار خون بالا در شریانهایی شود که خون را به ریههای شما میرساند (فشار خون ریوی).
- افسردگی. دشواری در تنفس میتواند شما را از انجام فعالیتهایی که دوست دارید باز دارد و به ایجاد افسردگی کمک کند.
پیشگیری
برخلاف برخی از بیماریها، COPD به طور معمول یک علت روشن و یک مسیر روشن برای پیشگیری دارد و راههایی برای کاهش سرعت پیشرفت بیماری وجود دارد. اکثر موارد به طور مستقیم با سیگار کشیدن مرتبط است و بهترین راه برای جلوگیری از COPD این است که هرگز سیگار نکشید - یا همین الان سیگار را ترک کنید.
اگر مدتی طولانی است که سیگار میکشید، به خصوص اگر قبلاً چندین بار سعی کرده باشید سیگار را ترک کنید - این جملات ساده ممکن است چندان هم ساده به نظر نرسند، اما به تلاش برای ترک سیگار ادامه دهید. یافتن یک برنامه ترک دخانیات که میتواند به شما برای ترک سیگار کمک کند بسیار مهم است. این بهترین شانس شما برای کاهش آسیب به ریههای شما است.
قرار گرفتن در معرض دود و گرد و غبار شیمیایی یکی دیگر از عوامل خطر COPD است. اگر با این نوع محرکهای ریه سر و کار دارید، با کارفرما در مورد بهترین راههای محافظت از خود، مانند استفاده از تجهیزات حفاظتی تنفسی صحبت کنید.
در اینجا چند مرحله وجود دارد که میتوانید برای کمک به جلوگیری از عوارض مرتبط با COPD انجام دهید:
- برای کمک به کاهش خطر بیماری قلبی و سرطان ریه، سیگار را ترک کنید.
- سالانه واکسن آنفولانزا و واکسیناسیون منظم علیه ذاتالریه پنوموکوکی تزریق نمایید تا خطر ابتلا به برخی عفونتها را کاهش دهید یا از آن جلوگیری کنید.
- اگر احساس ناراحتی یا درماندگی میکنید یا فکر میکنید که ممکن است افسردگی داشته باشید، با پزشک خود صحبت کنید.
درمان
بسیاری از افراد مبتلا به COPD دارای اشکال خفیف این بیماری هستند که به جز ترک سیگار به درمان کمی نیاز دارند. حتی برای مراحل پیشرفتهتر بیماری، توانبخشی مؤثر میتواند علائم را کنترل کند، پیشرفت را کُند کند، خطر عوارض و تشدید آنها را کاهش دهد و توانایی شما برای داشتن یک زندگی فعال را بهبود بخشد.
ترک دخانیات
ضروریترین مرحله در هر طرح درمانی برای COPD، ترک سیگار است. ترک سیگار میتواند از بدتر شدن COPD جلوگیری کند و توانایی تنفس شما را بهبود بخشد. اما ترک سیگار آسان نیست. و این کار ممکن است بسیار دلهرهآور به نظر برسد لذا با پزشک خود در مورد محصولات جایگزین نیکوتیندار و داروهایی که ممکن است کمک کنند، و همچنین نحوه کنترل بازگشت به مصرف دخانیات صحبت کنید. ممکن است روانشناسی و رفتاردرمانی به ترک سیگار و بازنگشتن به مصرف دخانیات را برای شما سادهتر کند. همچنین تا حد امکان از قرار گرفتن در معرض دود سیگار دست دوم خودداری کنید.
دارو
انواع مختلفی از داروها برای درمان علائم و عوارض COPD استفاده میشود. ممکن است برخی از داروها را به طور منظم و برخی دیگر را در صورت نیاز مصرف کنید.
برونکودیلاتورها (گشادکنندههای راههای هوایی)
برونکودیلاتورها داروهایی هستند که معمولاً به صورت استنشاقی عرضه میشوند - آنها عضلات اطراف راههای هوایی را شل میکنند. این کار میتواند به تسکین سرفه و تنگی نفس کمک کند و تنفس را آسانتر کند. بسته به شدت بیماری، ممکن است قبل از فعالیت فیزیکی به یک گشادکننده برونش کوتاه اثر یا یک گشادکننده برونش طولانی اثر یا هر دو نیاز داشته باشید.
استروئیدهای استنشاقی
داروهای کورتیکواستروئیدی استنشاقی میتوانند التهاب راه های هوایی را کاهش داده و به جلوگیری از تشدید کمک کنند. عوارض جانبی ممکن است شامل کبودی، عفونت های دهان و گرفتگی صدا باشد. این داروها برای افراد مبتلا به تشدید مکرر COPD مفید است.
استروئیدهای خوراکی
تجویز دورههای کوتاه مدت (مثلاً پنج روزه) کورتیکواستروئیدهای خوراکی ممکن است برای افرادی که دورههایی از COPD شدید دارند، از تشدید بیشتر آن جلوگیری کند. با این حال، استفاده طولانی مدت از این داروها میتواند عوارض جانبی جدی مانند افزایش وزن، دیابت، پوکی استخوان، آب مروارید و افزایش خطر عفونت داشته باشد.
شیوه زندگی و درمانهای خانگی
اگر مبتلا به COPD هستید، میتوانید اقداماتی را انجام دهید تا احساس بهتری داشته باشید و آسیب به ریههای خود را کاهش دهید:
- تنفس خود را کنترل کنید. با پزشک یا درمانگر تنفسی خود در مورد تکنیکهایی برای تنفس موثرتر در طول روز صحبت کنید. همچنین حتماً در مورد موقعیتهای تنفس، تکنیکهای صرفهجویی در انرژی و تکنیکهای تمدد اعصاب صحبت کنید که میتوانید در هنگام تنگی نفس از آنها استفاده کنید.
- راههای هوایی خود را پاک نگه دارید. با COPD، مخاط تمایل دارد در مسیرهای هوایی شما جمع شود و پاکسازی آن دشوار است. سرفه کنترل شده، نوشیدن آب زیاد و استفاده از مرطوبکنندههای هوا ممکن است به بهبود این وضعیت کمک کند.
- به طور منظم تمرین کنید. ممکن است زمانی که مشکل تنفسی دارید انجام تمرینات سخت به نظر برسد، اما ورزش منظم میتواند قدرت و استقامت کلی شما را بهبود بخشد و ماهیچه های تنفسی شما را تقویت کند. با پزشک خود صحبت کنید که کدام فعالیت برای شما مناسب است.
- غذاهای سالم بخورید. یک رژیم غذایی سالم میتواند به شما در حفظ قدرت کمک کند. اگر کمبود وزن دارید، پزشک ممکن است مکملهای غذایی را توصیه کند. اگر اضافه وزن دارید، کاهش وزن میتواند به طور قابل توجهی به تنفس شما به خصوص در زمان فعالیت کمک کند.
- از دود و آلودگی هوا پرهیز کنید. علاوه بر ترک سیگار، مهم است که از حضور در مکانهایی که دیگران در آن سیگار میکشند نیز خودداری کنید. دود دست دوم ممکن است به آسیب بیشتر ریه کمک کند. سایر انواع آلودگی هوا نیز میتوانند ریههای شما را تحریک کنند، بنابراین پیشبینی کیفیت هوای روزانه را قبل از بیرون رفتن از منزل بررسی کنید.
- به طور منظم به پزشک مراجعه کنید. به برنامه دورهای ویزیت خود پایبند باشید، حتی اگر احساس خوبی دارید. مهم است که به طور منظم عملکرد ریه خود را کنترل کنید. حتماً واکسن آنفولانزای سالانه خود را در پاییز دریافت کنید تا از عفونتهایی که میتوانند COPD شما را بدتر کنند، جلوگیری کنید. زمانی که به واکسن پنوموکوک نیاز دارید از پزشک خود بپرسید. در صورت بدتر شدن علائم یا مشاهده علائم عفونت به پزشک خود اطلاع دهید.
مقابله با عواقب بیماری و حمایت از بیمار
زندگی با COPD میتواند یک چالش باشد - به خصوص که ممکن است نفس کشیدن به مرور زمان سختتر هم شود. ممکن است مجبور شوید برخی از فعالیتهایی را که قبلاً از آنها لذت می بردید کنار بگذارید. خانواده و دوستان شما ممکن است در سازگاری با برخی از تغییرات مشکل داشته باشند.
ترسها و احساسات خود را با خانواده، دوستان و پزشک خود در میان بگذارید و اگر احساس افسردگی یا سرخوردگی دارید، ممکن است مشاوره یا دارو به شما کمک کند.
پیشگیری از بیماری انسداد مزمن ریوی امکان پذیر است؟
پیشگیری از COPD در درجه اول شامل پرهیز از سیگار کشیدن و قرار گرفتن در معرض آلایندههای محیطی است. ترک سیگار بسیار مهم است زیرا میتواند اصلی ابتلا به COPD باشد. سایر اقدامات پیشگیرانه شامل حفظ یک سبک زندگی سالم با تمرکز بر ورزش منظم و تغذیه مناسب است.
نتیجه گیری و راهنمای مراجعه به دکتر
بیماری COPD یا بیماری انسداد مزمن ریوی یکی از بیماریهای ریه است که علائم تنفسی شدیدی مانند خس خس سینه، تنگی نفس و سرفه مزمن را در بیماران ایجاد میکند. قدم اول برای درمان این بیماری، تشخیص بهموقع آن است.
گرد آوری کننده : علی اکبر اکبرپور کارشناس ارشد پرستاری ، سوپروایزر آموزش سلامت همگانی
