دیابت بارداری چیست؟
دیابت بارداری وضعیتی است که در آن قند خون برای اولین بار در زمان بارداری بالا میرود. این وضعیت تقریباً در ۴/۵ تا ۶ درصد تمام حاملگیها اتفاق میافتد. شایع ترین زمان بروز دیابت حاملگی بین هفته های ۲۴ تا ۲۸ بارداری است .
دیابت بارداری یکی از شایع ترین اختلالات متابولیکی در دوران بارداری است که بین هفتههای ۲۴ تا ۲۸ بارداری تشخیص داده میشود. در این شرایط، بدن مادر قادر به استفاده موثر از انسولین برای تنظیم قند خون نیست و در نتیجه سطح گلوکز در خون افزایش مییابد. دیابت بارداری اغلب بدون علامت است و اگر به موقع شناسایی و کنترل نشود، میتواند خطرات جدی برای سلامت مادر و جنین به همراه داشته باشد. با این حال، رعایت یک رژیم غذایی متعادل، فعالیت بدنی منظم و پایش سطح قند خون، نقش موثری در پیشگیری و کنترل این بیماری دارند. در این مقاله به صورت کامل و علمی به بررسی علائم، علل، عوارض و راهکارهای پیشگیری از دیابت بارداری خواهیم پرداخت.
علل
در طی بارداری افزایش هورمونهای خاصی که توسط جفت ساخته میشوند کمک میکند تا مواد غذایی از مادر به جنین در حال تکامل منتقل شود. سایر هورمونهای تولید شده از جفت ، به مادر برای جلوگیری از افت قند خون کمک می.کنند در طی دوران بارداری این هورمونها میتوانند تا حدی باعث افزایش قند خون مادر عدم تحمل گلوکز ) شوند. اگر لوزالمعده ی مادر نتواند به اندازه کافی انسولین برای غلبه بر افزایش هورمونهای بارداری تولید کند مقدار قند خون بالا میرود و نتیجه آن دیابت بارداری است.
عوامل خطر
عوامل زیر خطر ابتلا به دیابت حاملگی را برای زنان باردار افزایش میدهند
- داشتن اضافه وزن قبل از بارداری یا در طی بارداری
- وجود قند در ادرار مادر
- قند خون در حالت ناشتا زیاد باشد
- سابقه خانوادگی ابتلا به دیابت (مرض قند)
- سابقه به دنیا آوردن حداقل یک نوزاد با وزن بالای ۴ کیلوگرم.
- سابقه به دنیا آوردن نوزاد مرده
- ابتلا به دیابت حاملگی در بارداری قبلی. زیاد بودن مایع آمنیوتیک
عوارض
دیابت میتواند برای روی رشد و نمو جنین در طی بارداری اثر داشته باشد. در اوایل بارداری دیابت مادر میتواند منجر به بروز نقصهای مادرزادی و افزایش خطر سقط جنین گردد. در طی سه ماهه دوم و سوم بارداری،
دیابت مادر میتواند منجر به تغذیه و رشد زیاد از حد کودک گردد. داشتن نوزاد بزرگ و با وزن ،بالا خطر زایمانهای پر خطر و سخت را افزایش میدهد و پس از زایمان احتمال افت شدید قند خون در نوزاد وجود دارد
علائم
مادر بارداری که مبتلا به دیابت بارداری میشود علائم زیر ممکن است درفرد بروز نماید
- تشنگی
- خستگی و ضعف
- افزایش دفعات ادرار
- تاری دید
تشخیص و مدیریت و کنترل بیماری
جهت تشخیص و مدیریت این بیماری اقدامات زیر را انجام دهید: زنان باردار باید در مراحل اولیه بارداری برای تشخیص دیابت حاملگی غربالگری شوند زنان باردار بین هفته ۲۴ تا ۲۸ حاملگی باید برای دیابت حاملگی آزمایش شوند برای آزمایش دیابت ،حاملگی اگر زن باردار جواب آزمایش اولش طبیعی باشد ، اما عوامل خطر ابتلا به دیابت حاملگی را داشته باشد این آزمایش باید مجدداً طی هفته ۲۴ تا ۲۸ حاملگی تکرارشود.
تست تحریکی غربالگری (گلوکز قند خون (GCT)
برای این تست یک نوشیدنی شیرین می خواهید کرد و پس از یک ساعت سطح قند خون شما چک خواهد شد. این تست در هر زمانی از روز قابل انجام است.
تست تحمل گلوکز : (OGTT)
حداقل ۳ روز قبل از انجام این ،تست باید رژیم غذایی عادی داشته باشید و حداقل ۸ ساعت قبل از انجام تست ناشتا باشید. قند خون قبل از انجام تست اندازه گیری می.شود. پس از آن شما یک نوشیدنی شیرین حاوی ۱۰۰ گرم (گلوکز مینوشید و قند خون شما، یک ساعت، دو ساعت و سه ساعت بعد از آن چک می.شود اگر قند خون حداقل در دو مورد بالاتر از حد طبیعی باشد شما مبتلا به دیابت بارداری هستید.
دیابت حاملگی با مراحل زیر قابل کنترل و مدیریت است
سریعترین راه درمان دیابت بارداری
در دیابت بارداری درمان سریع به معنای پایینآوردن ناگهانی قند خون نیست؛ بلکه هدف، رسیدن ایمن و پایدار به محدودههای هدف در کوتاهترین زمان ممکن است. اولین قدم، آموزش تغذیه سالم، تنظیم وعدههای غذایی و افزایش فعالیت بدنی منظم است. همزمان پایش مکرر قند خون ناشتا و بعد از غذا انجام میشود. اگر در عرض حدود ۱ تا ۲ هفته با این اقدامات قند به اهداف تعیینشده نرسد، معمولا متفورمین بهعنوان درمان دارویی اولیه توصیه میشود؛ انسولین در صورت عدم تحمل و عدم کفایت متفورمین یا قند بسیار بالا آغاز میشود.
۱. درمان خانگی دیابت بارداری
درمان خانگی در دیابت بارداری به معنی خوددرمانی بدون پزشک نیست، بلکه منظور اقداماتی است که شما در خانه و در کنار برنامه درمانی پزشک انجام میدهید. مهمترین بخش، الگوی غذایی منظم است. به این معنا که سه وعده اصلی و دو تا سه میانوعده کوچک با تأکید بر کربوهیدراتهای پیچیده، فیبر بالا (سبزیجات، غلات کامل)، پروتئین کافی و محدود کردن قندهای ساده و نوشیدنیهای شیرین انتخاب شود.
نوشیدن آب کافی، تقسیم کربوهیدرات در طول روز و پرهیز از پرخوری بهخصوص شبها کمککننده است. پیادهروی سبک بعد از غذا و اندازهگیری منظم قند خون در خانه هم از ارکان مدیریت موفق در منزل هستند (البته تحت نظارت پزشک و ماما).
. درمان دیابت بارداری با تزریق انسولین
زمانی که رژیم غذایی و فعالیت بدنی بهتنهایی نتوانند قند خون را به محدوده هدف برسانند و متفورمین هم جوابگو نباشد، انسولین داروی انتخابی برای درمان دیابت بارداری است. معمولا ترکیبی از انسولینهای سریعالاثر قبل از غذا برای کنترل قند بعد از وعده و انسولین پایه (متوسط یا طولانیاثر) برای قند ناشتا استفاده میشود. دوز و تعداد تزریقها بر اساس اندازهگیریهای مکرر قند خون تنظیم میشود و ممکن است در طول بارداری بهدلیل تغییرات هورمونی نیاز به افزایش تدریجی داشتهباشد.
معمولا متفورمین بهعنوان درمان دارویی اولیه توصیه میشود؛ انسولین در صورت عدم تحمل یا عدم کفایت متفورمین یا قند بسیار بالا آغاز میشود.
بهترین نوع انسولین برای دیابت بارداری چیست؟
معمولا برای انسولین پایه، NPH یا انسولین دتمیر بهعنوان گزینههای متداول مطرح میشوند و برای کنترل قند بعد از غذا، انسولینهای سریعالاثر آنالوگ مانند لیسپرو و آسپارت استفاده میشوند. انتخاب دقیق نوع انسولین به الگوی قند خون، وزن، برنامه غذایی و ترجیح بیمار بستگی دارد و باید توسط پزشک تعیین شود.
زمان تزریق انسولین در دیابت بارداری کی است؟
زمان تزریق انسولین در دیابت بارداری بر اساس الگوی قند خون برنامهریزی میشود. برای کنترل قند بعد از غذا، انسولینهای سریعالاثر معمولا قبل از وعده یا حداکثر ۱۵ دقیقه قبل تزریق میشوند تا اوج اثرشان همزمان با بالارفتن قند بعد از خوردن غذا باشد. برای کنترل قند ناشتا و بینوعدهای، انسولین پایه معمولا عصر یا قبل از خواب تزریق میشود؛ گاهی هم دو بار در روز نیاز است.
۴. کنترل دیابت بارداری با ورزش
فعالیت بدنی منظم یکی از ارکان اصلی مدیریت دیابت بارداری است در شرایطی که محدودیت جدی پزشکی وجود نداشته باشد. معمولا ۲۰ تا ۳۰ دقیقه فعالیت با شدت متوسط در بیشتر روزهای هفته پیشنهاد شده است.
ورزشهای مناسب برای دیابت بارداری شامل موارد زیر هستند (قبل از شروع برنامه ورزشی، حتما باید با پزشک یا ماما مشورت شود):
- پیادهروی تند کوتاه (به خصوص ۱۰ تا ۱۵ دقیقه بعد از هر وعده غذا)
- دوچرخه ثابت با شدت متوسط
- شنا یا راه رفتن در آب (در صورت دسترسی و تایید پزشک)
- تمرینات کششی و یوگای مخصوص بارداری
- تمرینات مقاومتی سبک با کش یا دمبل سبک، در صورت نداشتن منع پزشکی
برای درمان دیابت بارداری چه بخوریم؟
الگوی پیشنهادی معمولا شامل سه وعده اصلی و چند میانوعده کوچک است تا از نوسانهای شدید قند خون جلوگیری شود. بخش زیادی از کالری لیست غذاهای مناسب دیابت بارداری باید از کربوهیدراتهای پیچیده با شاخص گلایسمی پایین (غلات کامل، حبوبات، سبزیجات) تأمین شود و قندهای ساده، نوشابه، آبمیوه صنعتی و شیرینیها محدود شوند. دریافت پروتئین کافی، چربیهای سالم (مانند روغنهای گیاهی، مغزها در حد مجاز) و فیبر بالا، همراه با تقسیم کربوهیدرات در طول روز، به رسیدن به اهداف قند خون و کنترل وزن کمک میکند.
عوارض دیابت بارداری برای مادر و جنین
برای مادر، دیابت بارداری با افزایش خطر فشار خون بالا و پرهاکلامپسی، زایمان سزارین، عفونتها و خونریزی پس از زایمان همراه است. در طولانیمدت، زنانی که در بارداری دچار دیابت بارداری شدهاند، بیش از سایرین در معرض خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ و تکرار دیابت بارداری در بارداریهای بعدی هستند.
در چه شرایطی به پزشک مراجعه نمائید؟
- در صورت داشتن علایم : پوست گرم و خشک و بوی شیرین و یا بوی میوه در تنفس که توسط خانواده تشخیص داده میشود .
- نبض تند با فشار خون طبیعی و احساس گیجی و عدم آگاهی به اطراف.
- در صورت دریافت انسولین و داشتن علائم تعریق و رنگ پریدگی, سرگیجه و سردرد، نبض تند و فشار خون ،طبیعی لرزش و اضطراب، احساس گرسنگی شدید و ضعف به اورژانس مراجعه کنید.
تهیه کننده : پگاه دوهنده کارشناس مامایی
